Знак «Z» в образотворчій традиції населення доби пізньої бронзи
Ключові слова:
синташтинська культура, зрубно-андроновські блоки культур доби пізньої бронзи, знак «Z» та дзеркальний «Z», правобічна й лівобічна свастики, бінарна опозиція
Анотація
Посилений інтерес до знаку «Z», викликаний подіями російсько-української війни (2014—2023 рр.), потребує ретельного аналізу його символіки та семантики. Матеріали для нього походять із пам’яток ІІ тис. до н. е., пов’язаних із культурами індоіранських скотарів на теренах Східної Європи та Західної Азії. Помічено, що перехрещені «зети» утворюють свастики. Комбінації таких знаків дають часом несподіваний ефект.
Посилання
Agapov, S. A., Vasilev, Y. B., Kuzmina, O. V., Semenova, A. P., 1983. Srubnaia kultura lesostepnogo Povolzhia. In: Basin, S. H. (ed.). Kultury bronzovoho veka Vostochnoi Evropy. Kuibyshev: Gosudarstvennyi proektnyi institut, p. 6-58.
Artemenko, I. I. 1972. Issledovanie kurganov epokhi bronzy v Brianskoi oblasti. Arkheologicheskie otkrytia 1971 goda. Moskva: Nauka, p. 72-74.
Artemenko, I. I. 1987. Kultury pozdnego bronzovogo veka iuzhnoi polosy lesov Evropeiskoi chasti SSSR. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (eds.). Arkheologia SSSR. Epokha bronzy lesnoi polosy SSSR. Moskva: Nauka, p. 106-119.
Bagautdinov, R. S., Vasileva, I. N. 2004. Kurgannye gruppy Zolotaia Niva I i II. Voprosy arkheologii Urala i Povolzhia. Samara, 2, p. 181-211.
Bader, O. N., Popova T. B. 1987. Pozdniakovskaia kultura. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (eds.). Arkheologiia SSSR. Epokha bronzy lesnoi polosy SSSR. Moskva: Nauka, p. 131-135, 227-233.
Beletskii, A. A. 2006. Kratkii otzyv o state A. A. Formozova i V. V. Otroshchenko “Pismena plemen srubnoi kultury”. Mova ta istoriia, 86, p. 6-7.
Bobrinskii, A. 1901. Kurgany i sluchainyia arkheologicheskіia nakhodki bliz mestechka Smyly. Sankt-Peterburg, t. 3.
Bogdanov, S. V. 2001. Pershinskyi kurgannyi mogilnik. In: Morgunova, N. L. (ed.). XV Uralskoe arkheologicheskoe soveshchanie. Tez. dokl. Orenburg, p. 64-67.
Vasilev, I. B. 1977. Luzanovskii kurgannyi mogilnik (materialy raskopok). In: Matveeva, G. I. (ed.). Srednevolzhskaia arkheologicheskaia ekspeditsiia. Kuibyshev: Gosudarstvennyi universitet, p. 5-43.
Vovk, O. V. 2005. Znaki i simvoly v istorii tsivilizatsii. Moskva: Veche.
Gavriliuk, N. A., Chernykh, L. A. 1990. Kurgan u g. Vasilevka Zaporozhskoi oblasti 1990. Drevnosti stepnogo Prichernomoria i Kryma. Zaporozhe, I, p. 91-101.
Gening, V. F., Zdanovich, H. B., Gening, V. V. 1992. Sintashta. Arkheologicheskie pamiatniki ariiskikh plemen Uralo-Kazakhstanskikh stepei. Cheliabinsk: Iuzhno-Uralskoe knizhnoe izdatelstvo.
Zakharova, E. Iu. 2000. Sosudy so znakami epokhi pozdnei bronzy. Voronezh: Tsentalno-Chernozemnoe knizhnoe izdatestvo, p. 163
Zdanovich, G. B., Batanina, I. M. 2007. Arkaim — Strana gorodov. Prostranstvo i obrazy. Cheliabinsk: Iuzhno-Uralskoe knizhnoe izdatelstvo.
Klimenko, V. F. 2001. O krestoobraznykh znakakh na sosudakh srubnoi kultury. In: Morgunova, N. L. (ed.). XV Uralskoe arkheologicheskoe soveshchanie. Tez. dokl. Orenburg, p. 77-79.
Kosarev, M. F. 1981. Bronzovyi vek Zapadnoi Sibiri. Moskva: Nauka.
Kuzmina, E. E. 1987. O zapadnykh sviaziakh andronovskikh plemen. In: Artemenko, I. I. (ed.). Mezhplemennye sviazi epokhi bronzy na territorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 48-69.
Kuzmina, E. E. 1994. Otkuda prishli indoarii? Moskva: MGP “Kalina” VINITI RAN.
Kuzmina, O. V. 2015. III Podstepkinskii mogilnik. Voprosy arkheologii Povolzhia. Samara, 5, p. 226-335.
Logvin, A. V., Shevnina, I. V. 2011. Ob odnom sintashtinskom pogrebalnom komplekse mogilnika Bestamak. In: Baitanaev, B. (ed.). Arkheologiia Kazakhstana v epokhu Nezavisimosti: itogi i perspektivy. Almaty, t. I, p. 349-359.
Matveev, Iu. P., Safonov, I. E. 1997. Kurgan 2 u s. Sovetskoe. Piatdesiat polevykh sezonov arkheologov Voronezhskogo universiteta. Arkheologiia vostochno-evropeiskoi lesostepi. Voronezh, 10, p. 109-120.
Mykhailov, B. 2003. Kamiana Mohyla svitova pamiatka drevnoi kultury v Ukraini. Kyiv: “Taki spravy”.
Otroshchenko, V. V., 1990. Ideologicheskie vozzreniia plemen epokhi bronzy territorii Ukrainy. In: Zubar, V. M. (ed.). Obriady i verovaniia drevnego naseleniia Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 5-17.
Otroshchenko, V. V. 1998. Siuzhet perevtilennia u znakovii systemi plemen zrubnoi spilnoty. Arkheologicheskii almanakh. Donetsk, 7, p. 93-98.
Otroshchenko, V. V. 1999. Do pytannia pro final kultur zrubnoi spilnosti. In: Tolochko, P. P. (ed.). Problemy skifo-sarmatskoi arkheologii Severnogo Prichernomoria (k 100-letiiu B. N. Grakova). Zaporozhe, III, p. 191-194.
Otroshchenko, V. 2019. Znaky na keramitsi doby piznoi bronzy. Arkheolohichna keramolohiia. Opishne, 1 (1), p. 53-77.
Otroshchenko, V. 2021. Efekt multyplikatsii v dekoruvanni posudu doby piznoi bronzy. Arkheolohichna keramolohiia. Opishne:, 1-2 (5-6), p. 137-144.
Otroshchenko V. V., Korpusova V. M. 2003. Svastyka u znakovykh systemakh doby midi-bronzy v Ukraini. Magisterium. Arkheolohichni studii, 11, p. 13-18.
Otroshchenko, V. V., Toshchev, H. M., Papanova, V. A. 2020. Polohivskyi posokh: dosvid mizhdystsyplinarnoho vyvchennia. Kolektyvna monohrafiia. 2-he vydannia, vypravlene. Kyiv: Drukarskyi dvir Oleha Fedorova.
Otroshchenko, V. V., Formozov, A. A. 1988. K probleme pismennosti u plemen Severnogo Prichernomoria v epokhu rannego metalla. Studia Praehistorica. Sofia, 9, p. 147-178.
Pykelnaia, E. 2015. Unikalnyi keramicheskii sosud, izgotovlennyi 4000 let nazad, pokazali kostanaitsam na vystavke odnogo eksponata. Nasha gazeta. Kostanaiskii regionalnyi portal. 19 iiunia 2015 g. [online]. Accessed: https://www.ng.kz/modules/news/ print.php??storyid=1858 [Date: 19 June 2015].
Priakhin, A. D. 1971. Novye svedeniia ob abashevskoi kulture. Arkheologicheskie otkrytiia 1970 goda. Moskva: Nauka, p. 62-64.
Stokolos V. S. 1972. Kultury bronzovogo veka Iuzhnoho Zauralia. Moskva: Nauka.
Studzytskaia, S. V. 1987. Iskusstvo Zapadnoi Sibiri v epokhu bronzy. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (eds.). Arkheologiia SSSR. Epokha bronzy lesnoi polosy SSSR. Moskva: Nauka, p. 314-326.
Usachuk, A. N. 2021. Sosud epokhi pozdnei bronzy so znakom iz Severo-Vostochnogo Priazovia. Archaeoastronomy and Ancient Technologies, 9(2), p. 32-41.
Formozov, A. A. 1953. Sosudy srubnoi kultury s zagadochnymi znakami. Vestnik drevnei istorii. Moskva, 1, p. 193-200.
Shnaidshtein, E. V. 1981. Raskopki kurgannoi gruppy Kuptsyn Tolga. In: Erdniev, U. E. (ed.). Arkheologicheskie pamiatniki Kalmykii epokhi bronzy i srednevekovia. Elista, p. 78-119.
Yakovleva, L. 2013. Naidavnishe mystetstvo Ukrainy. Kyiv: Starodavnii svit.
Déchelette, J. 1910. Manuel d’archéolgie préhistorique celtique et gallo-romanie. Paris: Librairie Alphonce Picard et Files, II.
Földes-Papp, K. 1966. Vom felsbild zum alphabet. Dresden: Veb verlag der kunst.
Makkay, J. 1999. Two Studies on Early Shamanism. Tractata Minuscula, 14, Budapest.
Tarasenko M. 2014. The Illustrations of the Book of the Dead Chapter 17 during the 18th Dynasty. In: Tarasenko, M. O. (ed.). Doislamskyi Blyzkyi skhid: istoriia, relihiia, kultura. Kyiv: Instytut skhodoznavstva im. A. Yu. Krymskoho NANU, p. 241-256.
Artemenko, I. I. 1972. Issledovanie kurganov epokhi bronzy v Brianskoi oblasti. Arkheologicheskie otkrytia 1971 goda. Moskva: Nauka, p. 72-74.
Artemenko, I. I. 1987. Kultury pozdnego bronzovogo veka iuzhnoi polosy lesov Evropeiskoi chasti SSSR. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (eds.). Arkheologia SSSR. Epokha bronzy lesnoi polosy SSSR. Moskva: Nauka, p. 106-119.
Bagautdinov, R. S., Vasileva, I. N. 2004. Kurgannye gruppy Zolotaia Niva I i II. Voprosy arkheologii Urala i Povolzhia. Samara, 2, p. 181-211.
Bader, O. N., Popova T. B. 1987. Pozdniakovskaia kultura. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (eds.). Arkheologiia SSSR. Epokha bronzy lesnoi polosy SSSR. Moskva: Nauka, p. 131-135, 227-233.
Beletskii, A. A. 2006. Kratkii otzyv o state A. A. Formozova i V. V. Otroshchenko “Pismena plemen srubnoi kultury”. Mova ta istoriia, 86, p. 6-7.
Bobrinskii, A. 1901. Kurgany i sluchainyia arkheologicheskіia nakhodki bliz mestechka Smyly. Sankt-Peterburg, t. 3.
Bogdanov, S. V. 2001. Pershinskyi kurgannyi mogilnik. In: Morgunova, N. L. (ed.). XV Uralskoe arkheologicheskoe soveshchanie. Tez. dokl. Orenburg, p. 64-67.
Vasilev, I. B. 1977. Luzanovskii kurgannyi mogilnik (materialy raskopok). In: Matveeva, G. I. (ed.). Srednevolzhskaia arkheologicheskaia ekspeditsiia. Kuibyshev: Gosudarstvennyi universitet, p. 5-43.
Vovk, O. V. 2005. Znaki i simvoly v istorii tsivilizatsii. Moskva: Veche.
Gavriliuk, N. A., Chernykh, L. A. 1990. Kurgan u g. Vasilevka Zaporozhskoi oblasti 1990. Drevnosti stepnogo Prichernomoria i Kryma. Zaporozhe, I, p. 91-101.
Gening, V. F., Zdanovich, H. B., Gening, V. V. 1992. Sintashta. Arkheologicheskie pamiatniki ariiskikh plemen Uralo-Kazakhstanskikh stepei. Cheliabinsk: Iuzhno-Uralskoe knizhnoe izdatelstvo.
Zakharova, E. Iu. 2000. Sosudy so znakami epokhi pozdnei bronzy. Voronezh: Tsentalno-Chernozemnoe knizhnoe izdatestvo, p. 163
Zdanovich, G. B., Batanina, I. M. 2007. Arkaim — Strana gorodov. Prostranstvo i obrazy. Cheliabinsk: Iuzhno-Uralskoe knizhnoe izdatelstvo.
Klimenko, V. F. 2001. O krestoobraznykh znakakh na sosudakh srubnoi kultury. In: Morgunova, N. L. (ed.). XV Uralskoe arkheologicheskoe soveshchanie. Tez. dokl. Orenburg, p. 77-79.
Kosarev, M. F. 1981. Bronzovyi vek Zapadnoi Sibiri. Moskva: Nauka.
Kuzmina, E. E. 1987. O zapadnykh sviaziakh andronovskikh plemen. In: Artemenko, I. I. (ed.). Mezhplemennye sviazi epokhi bronzy na territorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 48-69.
Kuzmina, E. E. 1994. Otkuda prishli indoarii? Moskva: MGP “Kalina” VINITI RAN.
Kuzmina, O. V. 2015. III Podstepkinskii mogilnik. Voprosy arkheologii Povolzhia. Samara, 5, p. 226-335.
Logvin, A. V., Shevnina, I. V. 2011. Ob odnom sintashtinskom pogrebalnom komplekse mogilnika Bestamak. In: Baitanaev, B. (ed.). Arkheologiia Kazakhstana v epokhu Nezavisimosti: itogi i perspektivy. Almaty, t. I, p. 349-359.
Matveev, Iu. P., Safonov, I. E. 1997. Kurgan 2 u s. Sovetskoe. Piatdesiat polevykh sezonov arkheologov Voronezhskogo universiteta. Arkheologiia vostochno-evropeiskoi lesostepi. Voronezh, 10, p. 109-120.
Mykhailov, B. 2003. Kamiana Mohyla svitova pamiatka drevnoi kultury v Ukraini. Kyiv: “Taki spravy”.
Otroshchenko, V. V., 1990. Ideologicheskie vozzreniia plemen epokhi bronzy territorii Ukrainy. In: Zubar, V. M. (ed.). Obriady i verovaniia drevnego naseleniia Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 5-17.
Otroshchenko, V. V. 1998. Siuzhet perevtilennia u znakovii systemi plemen zrubnoi spilnoty. Arkheologicheskii almanakh. Donetsk, 7, p. 93-98.
Otroshchenko, V. V. 1999. Do pytannia pro final kultur zrubnoi spilnosti. In: Tolochko, P. P. (ed.). Problemy skifo-sarmatskoi arkheologii Severnogo Prichernomoria (k 100-letiiu B. N. Grakova). Zaporozhe, III, p. 191-194.
Otroshchenko, V. 2019. Znaky na keramitsi doby piznoi bronzy. Arkheolohichna keramolohiia. Opishne, 1 (1), p. 53-77.
Otroshchenko, V. 2021. Efekt multyplikatsii v dekoruvanni posudu doby piznoi bronzy. Arkheolohichna keramolohiia. Opishne:, 1-2 (5-6), p. 137-144.
Otroshchenko V. V., Korpusova V. M. 2003. Svastyka u znakovykh systemakh doby midi-bronzy v Ukraini. Magisterium. Arkheolohichni studii, 11, p. 13-18.
Otroshchenko, V. V., Toshchev, H. M., Papanova, V. A. 2020. Polohivskyi posokh: dosvid mizhdystsyplinarnoho vyvchennia. Kolektyvna monohrafiia. 2-he vydannia, vypravlene. Kyiv: Drukarskyi dvir Oleha Fedorova.
Otroshchenko, V. V., Formozov, A. A. 1988. K probleme pismennosti u plemen Severnogo Prichernomoria v epokhu rannego metalla. Studia Praehistorica. Sofia, 9, p. 147-178.
Pykelnaia, E. 2015. Unikalnyi keramicheskii sosud, izgotovlennyi 4000 let nazad, pokazali kostanaitsam na vystavke odnogo eksponata. Nasha gazeta. Kostanaiskii regionalnyi portal. 19 iiunia 2015 g. [online]. Accessed: https://www.ng.kz/modules/news/ print.php??storyid=1858 [Date: 19 June 2015].
Priakhin, A. D. 1971. Novye svedeniia ob abashevskoi kulture. Arkheologicheskie otkrytiia 1970 goda. Moskva: Nauka, p. 62-64.
Stokolos V. S. 1972. Kultury bronzovogo veka Iuzhnoho Zauralia. Moskva: Nauka.
Studzytskaia, S. V. 1987. Iskusstvo Zapadnoi Sibiri v epokhu bronzy. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (eds.). Arkheologiia SSSR. Epokha bronzy lesnoi polosy SSSR. Moskva: Nauka, p. 314-326.
Usachuk, A. N. 2021. Sosud epokhi pozdnei bronzy so znakom iz Severo-Vostochnogo Priazovia. Archaeoastronomy and Ancient Technologies, 9(2), p. 32-41.
Formozov, A. A. 1953. Sosudy srubnoi kultury s zagadochnymi znakami. Vestnik drevnei istorii. Moskva, 1, p. 193-200.
Shnaidshtein, E. V. 1981. Raskopki kurgannoi gruppy Kuptsyn Tolga. In: Erdniev, U. E. (ed.). Arkheologicheskie pamiatniki Kalmykii epokhi bronzy i srednevekovia. Elista, p. 78-119.
Yakovleva, L. 2013. Naidavnishe mystetstvo Ukrainy. Kyiv: Starodavnii svit.
Déchelette, J. 1910. Manuel d’archéolgie préhistorique celtique et gallo-romanie. Paris: Librairie Alphonce Picard et Files, II.
Földes-Papp, K. 1966. Vom felsbild zum alphabet. Dresden: Veb verlag der kunst.
Makkay, J. 1999. Two Studies on Early Shamanism. Tractata Minuscula, 14, Budapest.
Tarasenko M. 2014. The Illustrations of the Book of the Dead Chapter 17 during the 18th Dynasty. In: Tarasenko, M. O. (ed.). Doislamskyi Blyzkyi skhid: istoriia, relihiia, kultura. Kyiv: Instytut skhodoznavstva im. A. Yu. Krymskoho NANU, p. 241-256.
Переглядів анотації: 471 Завантажень PDF: 381
Опубліковано
2023-06-17
Номер
Розділ
Статті
