Процеси урбанізації раннього залізного віку в східноєвропейскьому лісостепу: вступ до теми
Ключові слова:
Скіфія, лісостеп, ранньозалізна доба, урбанізація, місто, городища, соціальна нерівність та складність, війна, торгівля, культ
Анотація
Дослідження присвячене темі процесів урбанізації в суспільстві лісостепу в скіфський час. Здійснено історіографічний огляд понять «урбанізація» та «місто», проаналізовано основні концепти та дискусії. Ця тема розглядається із загальноєвропейської перспективи та з точки зору того, як подібні процеси описувалися для Скіфії раніше. Попри зручність поняття «context-dependent definition of 'city'», для вступної статті як нові критерії запропоновано розглядати ті, що найчастіше згадуються для помірної Європи періоду HaC-HaD. Далі суспільство лісостепу проаналізоване за цими параметрами. Розміри поселень, агломерації та демографія описані на прикладі городищ скіфського часу. Складність суспільства, соціальна нерівність, поява еліт та їх поховання розглнуті через низку досліджень в процесуальному та постпроцесуальному руслі. Виробничі центри та майстерні описані за двома підходами: аналіз місць виробництва та інструментів, а також за виробами металургів. Внутрішня та зовнішня торгівля висвітлені на прикладі циркуляції предметів із місць виробництва до знахідки всередині суспільства, численними імпортами із сусідніх культур та торговельними шляхами. Культові практики, результати колективної роботи та зборів суспільства описані на прикладі неутилітарних споруд та зольників. Результати групової роботи подано на прикладі масштабних городищ скіфського часу. У кінці статті констатується можливість інтерпретації деяких пам’яток лісостепу як ранньоурбанізаційних центрів та надзвичайна подібність «археологічного сліду», який лишили процеси урбанізації в лісостепу скіфського часу, до того, що ми спостерігаємо в помірній Європі періоду HaC-HaD. Запропоновано основний напрямок дослідження цих процесів у майбутньому, а саме подальше розроблення теми ролі та функцій городищ у скіфський час.
Посилання
Andriienko, V. P. 1974. Osnovni kultovi obriady ta sporudy u plemen lisostepovoi Skifii (VII—V st. do n. e.). Visnyk Kharkivskoho universytetu, 104: Istoriia, 8, c. 89-96.
Bandurovskii, A. V. 2001. O putiakh proniknoveniia antichnogo importa v verkhovia Severskogo Dontsa v skifskuiu epokhu (po materialam raskopok i razvedok poslednikh let). In: Gavriliuk, N. O. (exec. ed.). Arkheologichni vidkrittia v Ukrainy 1999–2000 rr. Kyiv: IA NANU, p. 5-10.
Bezsonova, S. S. 1996. Hlyniani zhertovnyky lisostepovoho Podniprovia rannoskifskoho chasu. Arheologia, 4, p. 25-40.
Bessonova, S. 1999. Ukrainskyi Lisostep skifskoho chasu. Istoryko-heohrafichna sytuatsiia. Arheologia, 1, p. 148-160.
Bessonova, S. 2002. Motronynske horodyshche. Pamiatky Ukrainy: istoriia ta kultura, 2, p. 22-32.
Bessonova, S. S., Skoryi, S. A. 2001. Motroninskoe gorodishche skifskoi epokhi (po materialam raskopok 1988–1996 gg.). Kyiv; Krakov: Institut arkheologii NAN Ukrainy
Bilinskii, O. O., Shelekhan, A. V. 2014. Sluchainye nakhodki mechei i kinzhalov skifskogo vremeni na Dneprovskom Levoberezhe. In: Mordvintseva, V., Kharke, G., Shevchenko, T. (eds.). Arkheologіchnі ta lіngvіstichnі doslіdzhennia. Materіali Gumboldt-konferentsіi. Sіmferopol-Ialta, 20–23 veresnia 2012 r. Kyiv: Izdatelskii dom “Stilos”, p. 170-185.
Bilinskii, O., Kabanov, D. 2018. Planirovka poselenii i domostroitelstvo naseleniia skifskogo vremeni v basseine Seima. Revista Arheologică. Serie nouă, XIV, 2, p. 13-26.
Boiko, Yu. M. 2017. Sotsialnyi sklad naselennia baseinu r. Vorskly za skifskoi doby. Kotelva; Kyiv: TsP NAN Ukrainy i UTOPiK; IKZ “Bilsk”.
Boltrik, Iu. V.,Fialko, E. E. 1995. Basovskoe gorodishche- tsentr Posulkogo uzla єpokhi zheleza. Drevnosti, 9, p. 40-43.
Boltrik, Iu. V., Fialko, E. E. 1998. Otchet o rabote ekspeditsii Sula — 94. Scientific Archives of the Institute of Archaeology, the NAS of Ukraine, f. 64, 1994/124.
Boltryk, Yu. V. 1993. Osnovni skupchennia poselenskykh struktur v Serednomu Prydniprovi. In: Doslidzhennia starozhytnostei Ukrainy. Tezy dopovidei naukovoi konferentsii Muzeiu istorychnykh koshtovnostei Ukrainy — filialu Natsionalnoho muzeiu istorii Ukrainy. Kyiv, sichen 1993 r. Kyiv (w. ed.), p. 40-42.
Boltryk, Yu. V. 2002. Trakty Skifii — shliakhy Ukrainy. Zapysky Naukovoho tovarystva im. T. Shevchenka, SSXLIV: Pratsi arkheolohichnoi komisii, p. 204-222.
Boltryk, Yu., Fialko, O. 2003. Napad skifiv na Trakhtemyrivske horodyshche. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Brashinskii, I. B. 1963. Afiny i Severnoe Prichernomore v VI—II vv. do n.e. Moscow: Izdatelstvo AN SSSR.
Buniatian, E. P. 1985. Metodika sotsialnykh rekonstruktsii v arkheologii. Kyiv: Naukova dumka.
Bilynskyi, O. O. 2018. Horodyshcha skifskoho chasu v Dniprovskomu livoberezhnomu lisostepu: zahalna kharakterystyka, kataloh, typolohiia. Archaeology and Early History of Ukraine, 1 (26), p. 213-234.
Bilynskyi, O. O. 2019a. Pamiatky skifskoho chasu Poseimia. Dysertatsiia k. i. n. Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Bilynskyi, O. O. 2019b. Do pytannia pro vydilennia lokalnykh variantiv skifskoho chasu na pivnochi Dniprovskoho lisostepovoho Livoberezhzhia. In: Vovkodav, S. M. (comp.). Faktor prostoru v istorychnykh doslidzhenniakh: materialy Vseukrainskoi naukovoi konferentsii. Natsionalnyi istoryko-etnohrafichnyi zapovidnyk “Pereiaslav”. m. Pereiaslav-Khmelnytskyi, 23 travnia 2019 r. Pereiaslav-Khmelnytskyi: Avanpost-Prym, p. 13-15.
Vertiienko, H. V. 2017. Zhertovnyky z cherepamy v uroch. Tsaryna Bilskoho horodyshcha (do suti rytualu). Arheologia, 3, p. 5-17.
Havrysh, P. Ya. 2000. Plemena skifskoho chasu v lisostepu Dniprovskoho Livoberezhzhia (za materialamy Prypsillia). Poltava: Arkheolohiia.
Gening, V. F. 1984. Problema sotsialnoi struktury obshchestva kochevykh skifov IV—III vv. do n. e. po arkheologicheskim dannym. In: Gening, V. F. (exec. ed.). Fridrikh Engels i problemy istorii drevnikh obshchestv, 38. Kyiv: Naukova dumka, p. 124-153.
Grakov, B. N. 1954. Kamenskoe gorodishche na Dnepre. Moscow: Izdatelstvo AN SSSR.
Grakov, B. N. 1968. Legenda o skifskom tsare Ariante (Gerodot, kn. IV, gl. 81). In: Moshkova, M. G. (exec. ed.). Istoriia, arkheologiia i etnografiia Srednei Azii. Moscow: Nauka.
Hrechko, D., Korost, S., Korotia, I. 2019. Dosvid perevirky danykh heofizychnoi ziomky na Bilskomu horodyshchi. In: Korokhina, A. V. (exec. ed.). To dig or not to dig: invazyvni ta neinvazyvni metody v arkheolohii. Materialy mizhnarodnoi naukovoi konferentsii molodykh vchenykh. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy, p. 40-41.
Grechko, D. S., Bilinskii, O. O., Kushnir, A. S. 2021. Chelovek i landshaft v skifskoe vremia v Dneprovskom lesostepnom Levoberezhe. Stratum plus, 3, p. 321-342. https://doi.org/10.55086/sp213321342
Hrechko, D. S. 2010. Naselennia skifskoho chasu na Siverskomu Dintsi. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Hrechko, D. S. 2023. Mizh osilistiu ta kochuvanniam: zhyttia na lisostepovomu frontyri Livoberezhzhia Dnipra u skifskyi chas. Archaeology and Early History of Ukraine, 2 (47), p. 36-42. https://doi.org/10.37445/adiu.2023.02.02
Daragan, M. 2010. Pamiatniki ranneskfskogo vremeni Srednego Podneprovia i galshtatt: poisk khronologicheskikh reperov. Revista Arheologică. Serie nouă, VІ, 2, p. 84-112.
Daragan, M. N. 1996. K voprosu o funktsionalno-semioticheskoi interpretatsii ranneskifskikh zolnikov Dneprovskoi Lesostepi. In: Suprunenko, O. B. (eds.). Bilske horodyshche v konteksti vyvchennia pamiatok rannoho zaliznoho viku Yevropy. Poltava: TsODPA, p. 359-362.
Daragan, M. N. 2015. Bronzovye liteinye formy dlia izgotovleniia nakonechnikov strel VIII—IV vv. do n. e. In: Beisenov, A. Z. (ed.). Saryarқa saқtary mәdenietі dalalyқ Euraziiadaғy etnoәleumettіk zhәne mәdeni үderіsterdі zertteu aiasynda. Amaty: Beғazy-Tasmola, p. 100-112.
Daragan, M. N. 2017a. Krupnye gorodishcha skifskogo vremeni v ukrainskoi Lecostepi (osobennosti raspolozheniia). Archaeology and Early History of Ukraine, 23 (2), p. 397-427.
Daragan, M. N. 2017b. Gorodishcha-giganty skifskoi epokhi v Ukrainskoi Lesostepi (osobennosti raspolozheniia i fortifikatsii). Vvodnye zamechaniia. Arkheologiia i geoinformatika, 8 [online]. Rezhim dostupu: https://archaeolog.ru/media/periodicals/agis/AGIS-8/Daragan/page1.html [Accessed 30 May 2025].
Zadnikov, S. A. 2014. Antychnyi keramichnyi import na Bilskomu horodyshchi skifskoho chasu. Avtoreferat dysertatsii k.i.n. Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Ilinskaia, V. A., Terenozhkin, A. I. 1983. Skifiia VII—IV vv. do n. e. Kyiv: Naukova Dumka.
Ilinskaia, V. A. 1968. Skify Dneprovskogo lesostepnogo Levoberezhia: (kurgany Posulia). Kiev: Naukova dumka.
Karavaiko, D. V., Horbanenko, S. A. 2012. Hospodarstvo nosiiv yukhnivskoi kultury. Kyiv: Naukova dumka.
Karavaiko, D. V. 2010. Problema pogrebalnogo obriada iukhnovskoi kultury. Stratum plus, 3, p. 237-260.
Kashuba, M. T. 2012. O galshtatte i Galshtatte v Severnom Prichernomore — sovremennoe sostoianie issledovanii. In: Nosov, E. (ed.). Arkheologicheskie vesti, 18. Sankt-Peterburg: Dmitrii Bulanin, p. 232-252.
Kovpanenko, G. T., Bessonova, S. S., Skoryi, S. A. 1989. Pamiatniki skifskoi epokhi Dneprovskogo Lesostepnogo Pravoberezhia (Kievo-Cherkasskii region). Kyiv: Naukova dumka.
Krasnov, Iu. A. 1971. Rannee zemledelie i zhivotnovodstvo v lesnoi polose Vostochnoi Evropy. Moscow: Nauka.
Kriutchenko, O. 2017. Pratsezatraty na zvedennia lisostepovykh horodyshch skifskoho chasu. Magisterium, 67: Arkheolohichni studii, p. 60-65.
Kriutchenko, O. 2018. Dovhi valy skifskoho chasu Dniprovskoho Livoberezhnoho lisostepu. Eminak: Scientific Quarterly Journal, 1 (3), p. 20-28.
Kriutchenko, O. 2019. Zakhysni sporudy skifskoho chasu Dnipro-Donetskoho Lisostepu. Dysertatsiia k.i.n. Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Liberov, P. D. 1962. Pamiatniki skifskogo vremeni basseina Severskogo Dontsa. Materialy i issledovaniia po arkheologii SSSR, 113, p. 5-85.
Loshenkov, M. I. 2011. Gorodishcha Milogradskoi kultury na territorii Belarusi. Minsk: MFTSP.
Liashko, Yu. Yu. 2017. Nove velyke poselennia skifskoho chasu v okolytsiakh Motronynskoho horodyshcha. Archaeology and Early History of Ukraine, 2 (27), p. 299-302.
Makarenko, N. E. 1907. Otchet ob arkheologicheskikh issledovaniiakh v Poltavskoi gubernii v 1906 g. Izvestiia arkheologicheskoi komissii, 22, p. 38-90.
Maksimov, E. V., Petrovskaia, E. A. 2008. Drevnosti skifskogo vremeni Kievskogo Podneprovia. Poltava: Institut arkheologii NAN Ukrainy.
Marchenko, K. K., Zhitnikov, V. G., Kopylov, V. P. 2000. Elizavetovskoe gorodishche na Donu. Moscow: Institut arkheologii RAN
Masson, V. M. 1976. Ekonomika i sotsialnyi stroi drevnikh obshchestv: (V svete dannykh arkheologii). Leningrad: Nauka.
Medvedev, A. P. 1997. Olviiskie torgovye puti i stepen dostovernosti etnogeograficheskikh dannykh Gerodota. Arheologia, 4, p. 24-29.
Medvedev, A. P. 1999. Rannii zheleznyi vek lesostepnogo Podonia: arkheologiia i etnokulturnaia istoriia І tysiacheletiia do n. e. Moscow: Nauka.
Medvedev, A. P. 2002. Gelon Gerodota: k probleme sootnosheniia antichnogo narrativa i istoriko-arkheologicheskikh realii. Antichnyi mir i arkheologiia, 11, p. 131-140.
Medvedev, A. P. 2004. Issledovaniia po arkheologii i etnogeografii Lesostepnoi Skifii. Voronezh: Voronezhskii universitet.
Merkulov, A. N. 2018. Istoriia khoziaistva naseleniia lesostepnogo Podonia v skifskoe vremia. (VI — nachalo III vv. do n. e.). Dissertatsiia k.i.n. Voronezhskii gosudarstvennyi pedagogicheskii universitet.
Mohylov, O. D. 2008. Sporiadzhennia konia skifskoi doby u Lisostepu Skhidnoi Yevropy. Kyiv; Kamianets-Podilskyi: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Mogilov, O. D. 2020. O formirovanii ranneskifskoi kultury na Crednem Dnestre. Stratum plus, 3, p. 129-170.
Mohylov, O. D. 2021. Komariv. Poselennia doskifskoho chasu na Serednomu Dnistri. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Moruzhenko, A. A. 1985. Gorodishcha lesostepnykh plemen Dnepro-Donskogo mezhdurechia VII—III vv. do n. e. Sovetskaia arkheologiia, 1, p. 160-178.
Murzyn, V. Yu., Rolle, R. 1996. Skifski mista u Lisostepu: (do postanovky pytannia). In: Suprunenko, O. B. (exec. ed.) Bilske horodyshche v konteksti vyvchennia pam’iatok rannoho zaliznoho viku Yevropy: zbirnyk naukovykh prats. Poltava: TsODPA, Vydavnychyi tsentr “Arkheolohiia”, p. 181-183.
Olgovskii, S. 2022. Tsvetnaia metalloobrabotka Severnogo Prichernomoria VII–V vv. do n. e. Po materialam Nizhnego Pobuzhia i Srednego Podneprovia. Izdanie vtoroe ispravlennoe i dopolnenoe. Moscow: Universitet Dmitriia Pozharskogo.
Onaiko, N. A. 1966. Antichnyi import v Pridneprove i Pobuzhe v VII—V vekakh do n. e. Moscow: Nauka.
Onaiko N. A. 1970. Antichnyi import v Pridneprove i Pobuzhe v IV-III vv. do n.e. Svod arkheologicheskikh istochnikov. D1-27. Moscow (w. ed.).
Ocheretnyi, S. V. 2017. Poselenski struktury skifskoho chasu na terytorii Skhidnoho Podillia. Magisterska robota. Kafedra arkheolohii NaUKMA.
Pavlenko, Yu. V. 1994. Peredistoriia davnikh rusiv u svitovomu konteksti. Kyiv: Feniks.
Pankov, S. V. 2014. Starodavnia chorna metalurhiia na terytorii Ukrainy, I. Peredskifskyi i skifo-antychnyi period. Kyiv: IA NAN Ukrainy.
Peliashenko, K. Iu. 2017. Zolnik Tsirkunovskogo gorodishcha. Archaeology and Early History of Ukraine, 2 (23), p. 340-353.
Petrashenko, V. O., Koziuba, V. K. 1994. Uzberezhzhia Kanivskoho vodoskhovyshcha: Kataloh arkheolohichnykh pam’iatok. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy. https://doi.org/10.5281/zenodo.13995472
Petrenko, V. G. 1967. Pravoberezhe Srednego Podneprovia v V—III vv. do n.e. Svod arkheologicheskikh istochnikov. D 1–4. Moscow: Nauka.
Petrenko, V. G. 1978. Ukrasheniia Skifii VII—III vv. do n. e. Moscow: Nauka
Puzikova, A. 1997. Pamiatniki skifskogo vremeni basseina r. Tuskar (Poseime). Moscow: Institut arkheologii RAN.
Puzikova, A. I. 1981. Maritskoe gorodishche v Poseime VI—V vv do n. e. Moskva: Nauka.
Razuvaev, Iu. D. 2017. Antichnyi keramicheskii import na poseleniiakh skifskogo vremeni v donskoi lesostepi: kartograficheskoe issledovanie. Vestnik Volgogradskogo gosudarstvennogo universiteta, 4: Istoriia. Regionovedenie. Mezhdunarodnye otnosheniia, 22, 2, p. 15-24. https://doi.org/10.15688/jvolsu4.2017.2.2
Razuvaev, Iu. D. 2020. Zhertvenniki i ritualnye kostrishcha na Srednedonskikh poseleniiakh skifskoi epokhi. Filo Ariadne, 3, p. 24-38.
Razuvaev, Iu. D. 2021. Ritualnye iamy na srednedonskikh poseleniiakh skifskoi epokhi. Kratkie soobshcheniia instituta arkheologii, 262, p. 224-243.
Rusanova, I. P. 1997. Kultovye zolniki skifskogo vremeni. Materialy po arkheologii, istorii i etnografii Tavrii, 6, p. 160-172.
Rusanova, I. P. 2002. Istoki slavianskogo iazychestva (Kultovye sooruzheniia Tsentralnoi i Vostochnoi Evropy v I tys. do n. e. — I tys. n. e.). Chernovtsy: Prut.
Svetlichnaia, E. V. O sviaziakh naseleniia Belskogo gorodishcha i Dneprovskogo levoberezhia s luzhitsko-vysotskimi plemenami. In: Suprunenko, O. B. (ed.). Bilske horodyshche v konteksti vyvchennia pamiatok rannoho zaliznoho viku Yevropy. Poltava: TsODPA, p. 153-161.
Skoryi, S. A. 1990. Kurhan Perepiatykha: (Do etnokulturnoi istorii Dniprovskoho Lisostepovoho Pravoberezhzhia). Kyiv: Naukova dumka.
Skoryi, S. A. 2003. Skify v Dneprovskoi Pravoberezhnoi Lesostepi (problema vydeleniia iranskogo etnokulturnogo elementa). Kyiv (w. ed.).
Tolochko, A. 2015. Ocherki nachalnoi rusi. Kyiv; Sankt-Peterburg: Laurus.
Tolochko, P. P. (ed.) 2000. Davnia istoriia Ukrainy v 3 tomakh, 3: Sloviano- Ruska doba. Kyiv: Naukova dumka.
Topal, D. 2021. Akinak na zapade skifskogo mira. Kishineu: Biblioteca “Tyragetia”.
Fateev, O. V. 2013. Kompleks amfornoi tary iz Kapulovki (nakhodki 2011 goda). Antichnyi mir i arkheologiia, 16, p. 275-281.
Khazanov, A. M. 1975. Sotsialnaia istoriia skifov. Moskva (w. ed.).
Khodukina, Yu. M. 2021. Prykrasy skifskoho chasu naselennia Lisostepu: vstup do temy za materialamy Dniprovskoho Livoberezhzhia. Archaeology and Early History of Ukraine, 3 (40), p. 215-224. https://doi.org/10.37445/adiu.2021.03.14.
Chubur, A. A. 2012. Bulavki s azhurnym listovidnym navershiem v rannem zheleznom veke Vostochnoi Evropy: tipologiia, areal, semantika. In: Drevnosti Dneprovskogo Levoberezhia ot kamennogo veka do pozdnego srednevekovia. Materialy i issledovaniia po arkheologii Dneprovskogo Levoberezhia, IV. Kursk (w. ed.), p. 154-162.
Shramko, B. A. 1971. Hospodarstvo lisostepovykh plemen na terytorii Ukrainy (VII—III st. do n.e.). Ukrainskyi istorychnyi zhurnal, 1, p. 53-61.
Shramko, B. A. 1977. Prodolzhenie raskopok Gelona. In: Avanesov, S. S. (exec. ed.). Arkheologicheskie otrytiia 1976. Moscow: Nauka, p. 393-394.
Shramko, B. A. 1984. F. Engels i problema vozniknoveniia gorodov v Skifii. In: Gening, V. F. (exec. ed.). Fridrikh Engels i problemy istorii drevnikh obshchestv, 38. Kyiv: Naukova dumka, p. 218-230.
Shramko, B. A. 1987. Belskoe gorodishche skifskoi epokhi (gorod Gelon). Kyiv: Naukova dumka.
Shramko, I. B. 1992. Ob odnom tipe mechei skifskoi epokhi. In: Grinchenko, V. A. (exec. ed.). Istoriia i arkheologiia Slobodskoi Ukrainy. Kharkov: XGU, p. 221-223.
Beck, J., Quinn, C. P. 2022. Balancing the Scales: Archaeological Approaches to Social Inequality. World Archaeology, 54 (4), p. 572–583. DOI:10.1080/00438243.2023.2169341
Bilynskyi, O. O. Khodukina, Yu. M. Pototskyi O. S. 2023. Scythian Period Ashmound Near Mohrytsia: Research Methods and Results. Arheologia, 4, p. 5-20. DOI:10.15407/arheologia2023.04.005
Binford, L. R. 1971. Mortuary Practices: Their Study and Their Potential. Approaches to the Social Dimensions of Mortuary Practices. In: Brown J. A. (ed.). Memoirs of the Society for American Archaeology, no. 25, New York. p. 6-29. DOI:10.1017/S0081130000002525
Bruyako, I. 2007. Seashells and Nomads of the Steppes (Early Scythian Culture and Molluscs of the Cyprea family in Eastern Europe). Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 13(3-4), p. 225-240. DOI: 10.1163/092907707X255773
Burghardt, M. 2021. Social Stratification of Forest-Steppe Population of the Left-Bank of the Dnieperland During the Classical Scythia (the 2nd Half of 6th—4th/3rd Century BC). Archaeology and Early History of Ukraine, 41(4), p. 11-26. DOI:10.37445/adiu.2021.04.01
Burghardt, M. 2022. Social Stratification of Forest-Steppe Population of the Left-Bank of the Dnieperland During the Classical Scythia (the 2nd Half of 6th—4th/3rd Century BC). Part 2: Interpretation. Archaeology and Early History of Ukraine, 42(1), p. 33-43. DOI:10.37445/adiu.2022.01.02
Burghardt, M. 2017. Social Stratifcation of the Population of the Forest-Steppe Area of the Dnieperland in the Early Scythian Period (VII — First Half of VI Cent. BC). Sprawozdania archeologiczne, 69, p. 133-183. DOI: 10.23858/SA69.2017.007
Chandler, T. 1987. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. The Edwin Mellen Press.
Childe, V. G. 1950. The Urban Revolution. Town Planning Review, 21(1), p. 3–17.
Chochorowski, J. 2014. Scytowie a Europa Środkowa – historyczna interpretacja archeologicznej rzeczywistości. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Tom XXXV, p. 9-58.
Collis, J. 2014. Urbanisation in Temperate Europe in the Iron Age: Mediterranean Influence or Indigenous? Paths to Complexity: Centralisation and Urbanisation in Iron Age Europe, p. 15–23
Cowgill, G. L. 2004. Origins and Development of Urbanism: Archaeological Perspectives. Annual Review of Anthropology 33, p. 525–549.
Czopek, S., Trybała-Zawiślak, K., Tokarczyk, T. 2022. The Fortified Settlement in Chotyniec in Previous Studies. Archaeology and Early History of Ukraine, 42(1), p. 105-114. DOI:10.37445/adiu.2022.01.07
Daragan, M. N., Gavrish, P. A. 2017. On Manifestations of the Cult of Human Skulls in the Knÿshovskoe Settlement Dating from the Scythian Period. Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 23 (2), p. 251–328. DOI:10.1163/15700577-12341319
Fernández-Götz, M., Ralston, I. 2017. The Complexity and Fragility of Early Iron Age Urbanism in West-Central Temperate Europe. Journal of World Prehistory 30, p. 259–279. DOI:10.1007/s10963-017-9108-5
Fernández-Götz, M., Wendling, H., and Winger, K. (eds.). 2014. Paths to Complexity: Centralisation and Urbanisation in Iron Age Europe, Oxbow Books, Oxford.
Fernández-Götz, M. 2018. Urbanization in Iron Age Europe: Trajectories, Patterns, and Social Dynamics. Journal of Archaeological Researches 26, p. 117–162. DOI:10.1007/s10814-017-9107-1
Fernandez-Gotz, М., Krausse, D. 2013. Rethinking Early Iron Age Urbanisation in Central Europe: The Heuneburg Site and Its Archaeological Environment. Antiquity, 87(336), p. 473-487. DOI:10.1017/S0003598X00049073
Garland, N. 2017. Territorial Oppida and the Transformation of Landscape and Society in South-Eastern Britain from BC 300 to 100 AD. A thesis submitted for the PhD degree.
Garland, N. 2020. The Origins of British Oppida: Understanding Transformation in Iron Age Practice and Society. Oxford Journal of Archaeology, 39, p. 107–125. DOI:10.1111/ojoa.12184
Gawlik A. 2007. Geneza zausznic gwoździowatych. In: J. Chochorowski (ed.). Studia nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza w Europie, Księga poświęcona profesorowi Markowi Gedlowi na pięćdziesięciolecie pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. p. 219-240.
Goldstein L. 1981. One-Dimensional Archaeology and Multi-Dimensional People: Spatial Organisation and Mortuary Analysis. In: R. Chapman, I. Kinnes, K. Randsborg (eds.). The Archaeology of Death. Cambridge University Press, p. 53-69.
Grechko, D.S. 2020. Chronological Schemes of Central Europe of the Late Hallstatt Period (НaD): New Opportunities for Synchronization and Refinement of Dates. Sprawozdania Archeologiczne, 72 (2), p. 585-605. DOI:10.23858/SA/72.2020.2.2167
Hajnalová, M., Goláňová, P., Jamrichová, E. et al. 2024. Land Cover and Use-History of Large Empty Spaces at Fortified Iron Age Hilltop Sites; A Case Study from La Terrasse, Bibracte Oppidum. Veget Hist Archaeobot, 33, p. 269–288. DOI:10.1007/s00334-023-00934-0
Hänsel, B. 2005. Wege zur Stadt im vorgeschichtlichen Mitteleuropa. In H. Falk (ed.). Wege zur Stadt. Entwicklung und Formen urbanen Lebens in der alten Welt. Vergleichende Studien zu Antike und Orient 2, Bremen, s. 186–195.
Ignaczak, M. 2011. Grodziska strefy Lasostepu Pontyjskiego we wczesnej epoce zelaza. Wstęp do dyskusji. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica, 28/2011, p. 173-186.
Kashuba, M., Levitski, O. 2012. The Hallstatt House-Building Techniques of the Carpathian-Danube Region and the Emergence of Circular Pit-Houses in the Early Scythian Period in North-West Pontic. Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae, p. 573–582.
Kolb, F. 1984. Die Stadt im Altertum. Albatros.
Korokhina, A. V., Grechko, D. S. 2021. Scythian Culture Burial Complexes of the Dnipro Left-Bank Forest Steppe: A Multivariate Analysis. Archaeometry, 63, p. 1105–1120.DOI:10.1111/arcm.12665.
Macaulay, G. C. 1890 (tr.) The History of Herodotus. Vol. I. London: MACMILLAN AND CO.
Modelski, G. 2003. World Cities: -3000 to 2000. FAROS 2000.
Shelekhan, O., Lifantii, O. 2016. The Elements of the Horse Bridle from the Severynivka Hillfort. BALTIC-PONTIC STUDIES, 21, p. 219-254. DOI:10.1515/bps-2017-0015.
Ortman, S., Smith M., Lobo J., Bettencourt L. 2020. Why Archaeology Is Necessary for a Theory of Urbanization. Journal of Urban Archaeology, 1, p. 151-167. DOI:10.1484/J.JUA.5.120914
Osborne, R. 2005. Urban Sprawl: What is Urbanization and Why does it Matter? Mortimer Wheeler Lecture. Mediterranean Urbanization 800-600 BC, p. 1–16.
Reba, M., Reitsma, F. Seto, K. 2016. Spatializing 6,000 Years of Global urbanization from 3700 BC to AD 2000. Sci Data 3, 160034 DOI:10.1038/sdata.2016.34
Saxe, A. A. 1970. Social Dimencions of Mortuary Practices. Ph.D. Dissertation, Dept. of Anthropology, Michigan State University.
Saxe A. A. I971. Social Dimensions of Mortuary Practices in Mesolithic Population from Wadi Haifa, Sudan. In: J. A. Brown (ed.). Approaches to the Social Dimensions of Mortuary Practices. Memoirs of Society for American Archaeology, 25, New York. p. 39-57.
Shelekhan O. 2020. Swords and Daggers of the Scythian Forest-Steppe (BAR International Series 2989). Oxford: BAR Publishing.
Shramko I., Zadnikov, S. 2021. The Bilsk Fortified Settlement and the Hallstatt World. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, 63, p. 123-148. DOI:10.34616/ssa.2021.63.123.148
Smith, M. E. 2009. V. Gordon Childe and the Urban Revolution: A Historical Perspective on a Revolution in Urban Studies. The Town Planning Review, 80(1), p. 3–29.
Smith, M. L. 2008. Urban Empty Spaces: Contentious Places for Consensus-Building. Archaeological Dialogues, 15, p. 216–231.
Stanley, B. W., Stark, B. L., Johnston, K., Smith, M. E. 2012. Urban Open Spaces in Historical Perspective: A Transdisciplinary Typology and Analysis. Urban Geography, 33, p. 1089–1117.
Weber, M. 1958. The City. Translated and edited by Martindale, D., Neuwirth, G. New York: Free Press.
Wirth, L. 1938. Urbanization Is a Way of Life. American Journal of Sociology, p. 1-24.
Bandurovskii, A. V. 2001. O putiakh proniknoveniia antichnogo importa v verkhovia Severskogo Dontsa v skifskuiu epokhu (po materialam raskopok i razvedok poslednikh let). In: Gavriliuk, N. O. (exec. ed.). Arkheologichni vidkrittia v Ukrainy 1999–2000 rr. Kyiv: IA NANU, p. 5-10.
Bezsonova, S. S. 1996. Hlyniani zhertovnyky lisostepovoho Podniprovia rannoskifskoho chasu. Arheologia, 4, p. 25-40.
Bessonova, S. 1999. Ukrainskyi Lisostep skifskoho chasu. Istoryko-heohrafichna sytuatsiia. Arheologia, 1, p. 148-160.
Bessonova, S. 2002. Motronynske horodyshche. Pamiatky Ukrainy: istoriia ta kultura, 2, p. 22-32.
Bessonova, S. S., Skoryi, S. A. 2001. Motroninskoe gorodishche skifskoi epokhi (po materialam raskopok 1988–1996 gg.). Kyiv; Krakov: Institut arkheologii NAN Ukrainy
Bilinskii, O. O., Shelekhan, A. V. 2014. Sluchainye nakhodki mechei i kinzhalov skifskogo vremeni na Dneprovskom Levoberezhe. In: Mordvintseva, V., Kharke, G., Shevchenko, T. (eds.). Arkheologіchnі ta lіngvіstichnі doslіdzhennia. Materіali Gumboldt-konferentsіi. Sіmferopol-Ialta, 20–23 veresnia 2012 r. Kyiv: Izdatelskii dom “Stilos”, p. 170-185.
Bilinskii, O., Kabanov, D. 2018. Planirovka poselenii i domostroitelstvo naseleniia skifskogo vremeni v basseine Seima. Revista Arheologică. Serie nouă, XIV, 2, p. 13-26.
Boiko, Yu. M. 2017. Sotsialnyi sklad naselennia baseinu r. Vorskly za skifskoi doby. Kotelva; Kyiv: TsP NAN Ukrainy i UTOPiK; IKZ “Bilsk”.
Boltrik, Iu. V.,Fialko, E. E. 1995. Basovskoe gorodishche- tsentr Posulkogo uzla єpokhi zheleza. Drevnosti, 9, p. 40-43.
Boltrik, Iu. V., Fialko, E. E. 1998. Otchet o rabote ekspeditsii Sula — 94. Scientific Archives of the Institute of Archaeology, the NAS of Ukraine, f. 64, 1994/124.
Boltryk, Yu. V. 1993. Osnovni skupchennia poselenskykh struktur v Serednomu Prydniprovi. In: Doslidzhennia starozhytnostei Ukrainy. Tezy dopovidei naukovoi konferentsii Muzeiu istorychnykh koshtovnostei Ukrainy — filialu Natsionalnoho muzeiu istorii Ukrainy. Kyiv, sichen 1993 r. Kyiv (w. ed.), p. 40-42.
Boltryk, Yu. V. 2002. Trakty Skifii — shliakhy Ukrainy. Zapysky Naukovoho tovarystva im. T. Shevchenka, SSXLIV: Pratsi arkheolohichnoi komisii, p. 204-222.
Boltryk, Yu., Fialko, O. 2003. Napad skifiv na Trakhtemyrivske horodyshche. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Brashinskii, I. B. 1963. Afiny i Severnoe Prichernomore v VI—II vv. do n.e. Moscow: Izdatelstvo AN SSSR.
Buniatian, E. P. 1985. Metodika sotsialnykh rekonstruktsii v arkheologii. Kyiv: Naukova dumka.
Bilynskyi, O. O. 2018. Horodyshcha skifskoho chasu v Dniprovskomu livoberezhnomu lisostepu: zahalna kharakterystyka, kataloh, typolohiia. Archaeology and Early History of Ukraine, 1 (26), p. 213-234.
Bilynskyi, O. O. 2019a. Pamiatky skifskoho chasu Poseimia. Dysertatsiia k. i. n. Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Bilynskyi, O. O. 2019b. Do pytannia pro vydilennia lokalnykh variantiv skifskoho chasu na pivnochi Dniprovskoho lisostepovoho Livoberezhzhia. In: Vovkodav, S. M. (comp.). Faktor prostoru v istorychnykh doslidzhenniakh: materialy Vseukrainskoi naukovoi konferentsii. Natsionalnyi istoryko-etnohrafichnyi zapovidnyk “Pereiaslav”. m. Pereiaslav-Khmelnytskyi, 23 travnia 2019 r. Pereiaslav-Khmelnytskyi: Avanpost-Prym, p. 13-15.
Vertiienko, H. V. 2017. Zhertovnyky z cherepamy v uroch. Tsaryna Bilskoho horodyshcha (do suti rytualu). Arheologia, 3, p. 5-17.
Havrysh, P. Ya. 2000. Plemena skifskoho chasu v lisostepu Dniprovskoho Livoberezhzhia (za materialamy Prypsillia). Poltava: Arkheolohiia.
Gening, V. F. 1984. Problema sotsialnoi struktury obshchestva kochevykh skifov IV—III vv. do n. e. po arkheologicheskim dannym. In: Gening, V. F. (exec. ed.). Fridrikh Engels i problemy istorii drevnikh obshchestv, 38. Kyiv: Naukova dumka, p. 124-153.
Grakov, B. N. 1954. Kamenskoe gorodishche na Dnepre. Moscow: Izdatelstvo AN SSSR.
Grakov, B. N. 1968. Legenda o skifskom tsare Ariante (Gerodot, kn. IV, gl. 81). In: Moshkova, M. G. (exec. ed.). Istoriia, arkheologiia i etnografiia Srednei Azii. Moscow: Nauka.
Hrechko, D., Korost, S., Korotia, I. 2019. Dosvid perevirky danykh heofizychnoi ziomky na Bilskomu horodyshchi. In: Korokhina, A. V. (exec. ed.). To dig or not to dig: invazyvni ta neinvazyvni metody v arkheolohii. Materialy mizhnarodnoi naukovoi konferentsii molodykh vchenykh. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy, p. 40-41.
Grechko, D. S., Bilinskii, O. O., Kushnir, A. S. 2021. Chelovek i landshaft v skifskoe vremia v Dneprovskom lesostepnom Levoberezhe. Stratum plus, 3, p. 321-342. https://doi.org/10.55086/sp213321342
Hrechko, D. S. 2010. Naselennia skifskoho chasu na Siverskomu Dintsi. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Hrechko, D. S. 2023. Mizh osilistiu ta kochuvanniam: zhyttia na lisostepovomu frontyri Livoberezhzhia Dnipra u skifskyi chas. Archaeology and Early History of Ukraine, 2 (47), p. 36-42. https://doi.org/10.37445/adiu.2023.02.02
Daragan, M. 2010. Pamiatniki ranneskfskogo vremeni Srednego Podneprovia i galshtatt: poisk khronologicheskikh reperov. Revista Arheologică. Serie nouă, VІ, 2, p. 84-112.
Daragan, M. N. 1996. K voprosu o funktsionalno-semioticheskoi interpretatsii ranneskifskikh zolnikov Dneprovskoi Lesostepi. In: Suprunenko, O. B. (eds.). Bilske horodyshche v konteksti vyvchennia pamiatok rannoho zaliznoho viku Yevropy. Poltava: TsODPA, p. 359-362.
Daragan, M. N. 2015. Bronzovye liteinye formy dlia izgotovleniia nakonechnikov strel VIII—IV vv. do n. e. In: Beisenov, A. Z. (ed.). Saryarқa saқtary mәdenietі dalalyқ Euraziiadaғy etnoәleumettіk zhәne mәdeni үderіsterdі zertteu aiasynda. Amaty: Beғazy-Tasmola, p. 100-112.
Daragan, M. N. 2017a. Krupnye gorodishcha skifskogo vremeni v ukrainskoi Lecostepi (osobennosti raspolozheniia). Archaeology and Early History of Ukraine, 23 (2), p. 397-427.
Daragan, M. N. 2017b. Gorodishcha-giganty skifskoi epokhi v Ukrainskoi Lesostepi (osobennosti raspolozheniia i fortifikatsii). Vvodnye zamechaniia. Arkheologiia i geoinformatika, 8 [online]. Rezhim dostupu: https://archaeolog.ru/media/periodicals/agis/AGIS-8/Daragan/page1.html [Accessed 30 May 2025].
Zadnikov, S. A. 2014. Antychnyi keramichnyi import na Bilskomu horodyshchi skifskoho chasu. Avtoreferat dysertatsii k.i.n. Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Ilinskaia, V. A., Terenozhkin, A. I. 1983. Skifiia VII—IV vv. do n. e. Kyiv: Naukova Dumka.
Ilinskaia, V. A. 1968. Skify Dneprovskogo lesostepnogo Levoberezhia: (kurgany Posulia). Kiev: Naukova dumka.
Karavaiko, D. V., Horbanenko, S. A. 2012. Hospodarstvo nosiiv yukhnivskoi kultury. Kyiv: Naukova dumka.
Karavaiko, D. V. 2010. Problema pogrebalnogo obriada iukhnovskoi kultury. Stratum plus, 3, p. 237-260.
Kashuba, M. T. 2012. O galshtatte i Galshtatte v Severnom Prichernomore — sovremennoe sostoianie issledovanii. In: Nosov, E. (ed.). Arkheologicheskie vesti, 18. Sankt-Peterburg: Dmitrii Bulanin, p. 232-252.
Kovpanenko, G. T., Bessonova, S. S., Skoryi, S. A. 1989. Pamiatniki skifskoi epokhi Dneprovskogo Lesostepnogo Pravoberezhia (Kievo-Cherkasskii region). Kyiv: Naukova dumka.
Krasnov, Iu. A. 1971. Rannee zemledelie i zhivotnovodstvo v lesnoi polose Vostochnoi Evropy. Moscow: Nauka.
Kriutchenko, O. 2017. Pratsezatraty na zvedennia lisostepovykh horodyshch skifskoho chasu. Magisterium, 67: Arkheolohichni studii, p. 60-65.
Kriutchenko, O. 2018. Dovhi valy skifskoho chasu Dniprovskoho Livoberezhnoho lisostepu. Eminak: Scientific Quarterly Journal, 1 (3), p. 20-28.
Kriutchenko, O. 2019. Zakhysni sporudy skifskoho chasu Dnipro-Donetskoho Lisostepu. Dysertatsiia k.i.n. Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Liberov, P. D. 1962. Pamiatniki skifskogo vremeni basseina Severskogo Dontsa. Materialy i issledovaniia po arkheologii SSSR, 113, p. 5-85.
Loshenkov, M. I. 2011. Gorodishcha Milogradskoi kultury na territorii Belarusi. Minsk: MFTSP.
Liashko, Yu. Yu. 2017. Nove velyke poselennia skifskoho chasu v okolytsiakh Motronynskoho horodyshcha. Archaeology and Early History of Ukraine, 2 (27), p. 299-302.
Makarenko, N. E. 1907. Otchet ob arkheologicheskikh issledovaniiakh v Poltavskoi gubernii v 1906 g. Izvestiia arkheologicheskoi komissii, 22, p. 38-90.
Maksimov, E. V., Petrovskaia, E. A. 2008. Drevnosti skifskogo vremeni Kievskogo Podneprovia. Poltava: Institut arkheologii NAN Ukrainy.
Marchenko, K. K., Zhitnikov, V. G., Kopylov, V. P. 2000. Elizavetovskoe gorodishche na Donu. Moscow: Institut arkheologii RAN
Masson, V. M. 1976. Ekonomika i sotsialnyi stroi drevnikh obshchestv: (V svete dannykh arkheologii). Leningrad: Nauka.
Medvedev, A. P. 1997. Olviiskie torgovye puti i stepen dostovernosti etnogeograficheskikh dannykh Gerodota. Arheologia, 4, p. 24-29.
Medvedev, A. P. 1999. Rannii zheleznyi vek lesostepnogo Podonia: arkheologiia i etnokulturnaia istoriia І tysiacheletiia do n. e. Moscow: Nauka.
Medvedev, A. P. 2002. Gelon Gerodota: k probleme sootnosheniia antichnogo narrativa i istoriko-arkheologicheskikh realii. Antichnyi mir i arkheologiia, 11, p. 131-140.
Medvedev, A. P. 2004. Issledovaniia po arkheologii i etnogeografii Lesostepnoi Skifii. Voronezh: Voronezhskii universitet.
Merkulov, A. N. 2018. Istoriia khoziaistva naseleniia lesostepnogo Podonia v skifskoe vremia. (VI — nachalo III vv. do n. e.). Dissertatsiia k.i.n. Voronezhskii gosudarstvennyi pedagogicheskii universitet.
Mohylov, O. D. 2008. Sporiadzhennia konia skifskoi doby u Lisostepu Skhidnoi Yevropy. Kyiv; Kamianets-Podilskyi: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Mogilov, O. D. 2020. O formirovanii ranneskifskoi kultury na Crednem Dnestre. Stratum plus, 3, p. 129-170.
Mohylov, O. D. 2021. Komariv. Poselennia doskifskoho chasu na Serednomu Dnistri. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy.
Moruzhenko, A. A. 1985. Gorodishcha lesostepnykh plemen Dnepro-Donskogo mezhdurechia VII—III vv. do n. e. Sovetskaia arkheologiia, 1, p. 160-178.
Murzyn, V. Yu., Rolle, R. 1996. Skifski mista u Lisostepu: (do postanovky pytannia). In: Suprunenko, O. B. (exec. ed.) Bilske horodyshche v konteksti vyvchennia pam’iatok rannoho zaliznoho viku Yevropy: zbirnyk naukovykh prats. Poltava: TsODPA, Vydavnychyi tsentr “Arkheolohiia”, p. 181-183.
Olgovskii, S. 2022. Tsvetnaia metalloobrabotka Severnogo Prichernomoria VII–V vv. do n. e. Po materialam Nizhnego Pobuzhia i Srednego Podneprovia. Izdanie vtoroe ispravlennoe i dopolnenoe. Moscow: Universitet Dmitriia Pozharskogo.
Onaiko, N. A. 1966. Antichnyi import v Pridneprove i Pobuzhe v VII—V vekakh do n. e. Moscow: Nauka.
Onaiko N. A. 1970. Antichnyi import v Pridneprove i Pobuzhe v IV-III vv. do n.e. Svod arkheologicheskikh istochnikov. D1-27. Moscow (w. ed.).
Ocheretnyi, S. V. 2017. Poselenski struktury skifskoho chasu na terytorii Skhidnoho Podillia. Magisterska robota. Kafedra arkheolohii NaUKMA.
Pavlenko, Yu. V. 1994. Peredistoriia davnikh rusiv u svitovomu konteksti. Kyiv: Feniks.
Pankov, S. V. 2014. Starodavnia chorna metalurhiia na terytorii Ukrainy, I. Peredskifskyi i skifo-antychnyi period. Kyiv: IA NAN Ukrainy.
Peliashenko, K. Iu. 2017. Zolnik Tsirkunovskogo gorodishcha. Archaeology and Early History of Ukraine, 2 (23), p. 340-353.
Petrashenko, V. O., Koziuba, V. K. 1994. Uzberezhzhia Kanivskoho vodoskhovyshcha: Kataloh arkheolohichnykh pam’iatok. Kyiv: Instytut arkheolohii NAN Ukrainy. https://doi.org/10.5281/zenodo.13995472
Petrenko, V. G. 1967. Pravoberezhe Srednego Podneprovia v V—III vv. do n.e. Svod arkheologicheskikh istochnikov. D 1–4. Moscow: Nauka.
Petrenko, V. G. 1978. Ukrasheniia Skifii VII—III vv. do n. e. Moscow: Nauka
Puzikova, A. 1997. Pamiatniki skifskogo vremeni basseina r. Tuskar (Poseime). Moscow: Institut arkheologii RAN.
Puzikova, A. I. 1981. Maritskoe gorodishche v Poseime VI—V vv do n. e. Moskva: Nauka.
Razuvaev, Iu. D. 2017. Antichnyi keramicheskii import na poseleniiakh skifskogo vremeni v donskoi lesostepi: kartograficheskoe issledovanie. Vestnik Volgogradskogo gosudarstvennogo universiteta, 4: Istoriia. Regionovedenie. Mezhdunarodnye otnosheniia, 22, 2, p. 15-24. https://doi.org/10.15688/jvolsu4.2017.2.2
Razuvaev, Iu. D. 2020. Zhertvenniki i ritualnye kostrishcha na Srednedonskikh poseleniiakh skifskoi epokhi. Filo Ariadne, 3, p. 24-38.
Razuvaev, Iu. D. 2021. Ritualnye iamy na srednedonskikh poseleniiakh skifskoi epokhi. Kratkie soobshcheniia instituta arkheologii, 262, p. 224-243.
Rusanova, I. P. 1997. Kultovye zolniki skifskogo vremeni. Materialy po arkheologii, istorii i etnografii Tavrii, 6, p. 160-172.
Rusanova, I. P. 2002. Istoki slavianskogo iazychestva (Kultovye sooruzheniia Tsentralnoi i Vostochnoi Evropy v I tys. do n. e. — I tys. n. e.). Chernovtsy: Prut.
Svetlichnaia, E. V. O sviaziakh naseleniia Belskogo gorodishcha i Dneprovskogo levoberezhia s luzhitsko-vysotskimi plemenami. In: Suprunenko, O. B. (ed.). Bilske horodyshche v konteksti vyvchennia pamiatok rannoho zaliznoho viku Yevropy. Poltava: TsODPA, p. 153-161.
Skoryi, S. A. 1990. Kurhan Perepiatykha: (Do etnokulturnoi istorii Dniprovskoho Lisostepovoho Pravoberezhzhia). Kyiv: Naukova dumka.
Skoryi, S. A. 2003. Skify v Dneprovskoi Pravoberezhnoi Lesostepi (problema vydeleniia iranskogo etnokulturnogo elementa). Kyiv (w. ed.).
Tolochko, A. 2015. Ocherki nachalnoi rusi. Kyiv; Sankt-Peterburg: Laurus.
Tolochko, P. P. (ed.) 2000. Davnia istoriia Ukrainy v 3 tomakh, 3: Sloviano- Ruska doba. Kyiv: Naukova dumka.
Topal, D. 2021. Akinak na zapade skifskogo mira. Kishineu: Biblioteca “Tyragetia”.
Fateev, O. V. 2013. Kompleks amfornoi tary iz Kapulovki (nakhodki 2011 goda). Antichnyi mir i arkheologiia, 16, p. 275-281.
Khazanov, A. M. 1975. Sotsialnaia istoriia skifov. Moskva (w. ed.).
Khodukina, Yu. M. 2021. Prykrasy skifskoho chasu naselennia Lisostepu: vstup do temy za materialamy Dniprovskoho Livoberezhzhia. Archaeology and Early History of Ukraine, 3 (40), p. 215-224. https://doi.org/10.37445/adiu.2021.03.14.
Chubur, A. A. 2012. Bulavki s azhurnym listovidnym navershiem v rannem zheleznom veke Vostochnoi Evropy: tipologiia, areal, semantika. In: Drevnosti Dneprovskogo Levoberezhia ot kamennogo veka do pozdnego srednevekovia. Materialy i issledovaniia po arkheologii Dneprovskogo Levoberezhia, IV. Kursk (w. ed.), p. 154-162.
Shramko, B. A. 1971. Hospodarstvo lisostepovykh plemen na terytorii Ukrainy (VII—III st. do n.e.). Ukrainskyi istorychnyi zhurnal, 1, p. 53-61.
Shramko, B. A. 1977. Prodolzhenie raskopok Gelona. In: Avanesov, S. S. (exec. ed.). Arkheologicheskie otrytiia 1976. Moscow: Nauka, p. 393-394.
Shramko, B. A. 1984. F. Engels i problema vozniknoveniia gorodov v Skifii. In: Gening, V. F. (exec. ed.). Fridrikh Engels i problemy istorii drevnikh obshchestv, 38. Kyiv: Naukova dumka, p. 218-230.
Shramko, B. A. 1987. Belskoe gorodishche skifskoi epokhi (gorod Gelon). Kyiv: Naukova dumka.
Shramko, I. B. 1992. Ob odnom tipe mechei skifskoi epokhi. In: Grinchenko, V. A. (exec. ed.). Istoriia i arkheologiia Slobodskoi Ukrainy. Kharkov: XGU, p. 221-223.
Beck, J., Quinn, C. P. 2022. Balancing the Scales: Archaeological Approaches to Social Inequality. World Archaeology, 54 (4), p. 572–583. DOI:10.1080/00438243.2023.2169341
Bilynskyi, O. O. Khodukina, Yu. M. Pototskyi O. S. 2023. Scythian Period Ashmound Near Mohrytsia: Research Methods and Results. Arheologia, 4, p. 5-20. DOI:10.15407/arheologia2023.04.005
Binford, L. R. 1971. Mortuary Practices: Their Study and Their Potential. Approaches to the Social Dimensions of Mortuary Practices. In: Brown J. A. (ed.). Memoirs of the Society for American Archaeology, no. 25, New York. p. 6-29. DOI:10.1017/S0081130000002525
Bruyako, I. 2007. Seashells and Nomads of the Steppes (Early Scythian Culture and Molluscs of the Cyprea family in Eastern Europe). Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 13(3-4), p. 225-240. DOI: 10.1163/092907707X255773
Burghardt, M. 2021. Social Stratification of Forest-Steppe Population of the Left-Bank of the Dnieperland During the Classical Scythia (the 2nd Half of 6th—4th/3rd Century BC). Archaeology and Early History of Ukraine, 41(4), p. 11-26. DOI:10.37445/adiu.2021.04.01
Burghardt, M. 2022. Social Stratification of Forest-Steppe Population of the Left-Bank of the Dnieperland During the Classical Scythia (the 2nd Half of 6th—4th/3rd Century BC). Part 2: Interpretation. Archaeology and Early History of Ukraine, 42(1), p. 33-43. DOI:10.37445/adiu.2022.01.02
Burghardt, M. 2017. Social Stratifcation of the Population of the Forest-Steppe Area of the Dnieperland in the Early Scythian Period (VII — First Half of VI Cent. BC). Sprawozdania archeologiczne, 69, p. 133-183. DOI: 10.23858/SA69.2017.007
Chandler, T. 1987. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. The Edwin Mellen Press.
Childe, V. G. 1950. The Urban Revolution. Town Planning Review, 21(1), p. 3–17.
Chochorowski, J. 2014. Scytowie a Europa Środkowa – historyczna interpretacja archeologicznej rzeczywistości. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Tom XXXV, p. 9-58.
Collis, J. 2014. Urbanisation in Temperate Europe in the Iron Age: Mediterranean Influence or Indigenous? Paths to Complexity: Centralisation and Urbanisation in Iron Age Europe, p. 15–23
Cowgill, G. L. 2004. Origins and Development of Urbanism: Archaeological Perspectives. Annual Review of Anthropology 33, p. 525–549.
Czopek, S., Trybała-Zawiślak, K., Tokarczyk, T. 2022. The Fortified Settlement in Chotyniec in Previous Studies. Archaeology and Early History of Ukraine, 42(1), p. 105-114. DOI:10.37445/adiu.2022.01.07
Daragan, M. N., Gavrish, P. A. 2017. On Manifestations of the Cult of Human Skulls in the Knÿshovskoe Settlement Dating from the Scythian Period. Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 23 (2), p. 251–328. DOI:10.1163/15700577-12341319
Fernández-Götz, M., Ralston, I. 2017. The Complexity and Fragility of Early Iron Age Urbanism in West-Central Temperate Europe. Journal of World Prehistory 30, p. 259–279. DOI:10.1007/s10963-017-9108-5
Fernández-Götz, M., Wendling, H., and Winger, K. (eds.). 2014. Paths to Complexity: Centralisation and Urbanisation in Iron Age Europe, Oxbow Books, Oxford.
Fernández-Götz, M. 2018. Urbanization in Iron Age Europe: Trajectories, Patterns, and Social Dynamics. Journal of Archaeological Researches 26, p. 117–162. DOI:10.1007/s10814-017-9107-1
Fernandez-Gotz, М., Krausse, D. 2013. Rethinking Early Iron Age Urbanisation in Central Europe: The Heuneburg Site and Its Archaeological Environment. Antiquity, 87(336), p. 473-487. DOI:10.1017/S0003598X00049073
Garland, N. 2017. Territorial Oppida and the Transformation of Landscape and Society in South-Eastern Britain from BC 300 to 100 AD. A thesis submitted for the PhD degree.
Garland, N. 2020. The Origins of British Oppida: Understanding Transformation in Iron Age Practice and Society. Oxford Journal of Archaeology, 39, p. 107–125. DOI:10.1111/ojoa.12184
Gawlik A. 2007. Geneza zausznic gwoździowatych. In: J. Chochorowski (ed.). Studia nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza w Europie, Księga poświęcona profesorowi Markowi Gedlowi na pięćdziesięciolecie pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. p. 219-240.
Goldstein L. 1981. One-Dimensional Archaeology and Multi-Dimensional People: Spatial Organisation and Mortuary Analysis. In: R. Chapman, I. Kinnes, K. Randsborg (eds.). The Archaeology of Death. Cambridge University Press, p. 53-69.
Grechko, D.S. 2020. Chronological Schemes of Central Europe of the Late Hallstatt Period (НaD): New Opportunities for Synchronization and Refinement of Dates. Sprawozdania Archeologiczne, 72 (2), p. 585-605. DOI:10.23858/SA/72.2020.2.2167
Hajnalová, M., Goláňová, P., Jamrichová, E. et al. 2024. Land Cover and Use-History of Large Empty Spaces at Fortified Iron Age Hilltop Sites; A Case Study from La Terrasse, Bibracte Oppidum. Veget Hist Archaeobot, 33, p. 269–288. DOI:10.1007/s00334-023-00934-0
Hänsel, B. 2005. Wege zur Stadt im vorgeschichtlichen Mitteleuropa. In H. Falk (ed.). Wege zur Stadt. Entwicklung und Formen urbanen Lebens in der alten Welt. Vergleichende Studien zu Antike und Orient 2, Bremen, s. 186–195.
Ignaczak, M. 2011. Grodziska strefy Lasostepu Pontyjskiego we wczesnej epoce zelaza. Wstęp do dyskusji. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica, 28/2011, p. 173-186.
Kashuba, M., Levitski, O. 2012. The Hallstatt House-Building Techniques of the Carpathian-Danube Region and the Emergence of Circular Pit-Houses in the Early Scythian Period in North-West Pontic. Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae, p. 573–582.
Kolb, F. 1984. Die Stadt im Altertum. Albatros.
Korokhina, A. V., Grechko, D. S. 2021. Scythian Culture Burial Complexes of the Dnipro Left-Bank Forest Steppe: A Multivariate Analysis. Archaeometry, 63, p. 1105–1120.DOI:10.1111/arcm.12665.
Macaulay, G. C. 1890 (tr.) The History of Herodotus. Vol. I. London: MACMILLAN AND CO.
Modelski, G. 2003. World Cities: -3000 to 2000. FAROS 2000.
Shelekhan, O., Lifantii, O. 2016. The Elements of the Horse Bridle from the Severynivka Hillfort. BALTIC-PONTIC STUDIES, 21, p. 219-254. DOI:10.1515/bps-2017-0015.
Ortman, S., Smith M., Lobo J., Bettencourt L. 2020. Why Archaeology Is Necessary for a Theory of Urbanization. Journal of Urban Archaeology, 1, p. 151-167. DOI:10.1484/J.JUA.5.120914
Osborne, R. 2005. Urban Sprawl: What is Urbanization and Why does it Matter? Mortimer Wheeler Lecture. Mediterranean Urbanization 800-600 BC, p. 1–16.
Reba, M., Reitsma, F. Seto, K. 2016. Spatializing 6,000 Years of Global urbanization from 3700 BC to AD 2000. Sci Data 3, 160034 DOI:10.1038/sdata.2016.34
Saxe, A. A. 1970. Social Dimencions of Mortuary Practices. Ph.D. Dissertation, Dept. of Anthropology, Michigan State University.
Saxe A. A. I971. Social Dimensions of Mortuary Practices in Mesolithic Population from Wadi Haifa, Sudan. In: J. A. Brown (ed.). Approaches to the Social Dimensions of Mortuary Practices. Memoirs of Society for American Archaeology, 25, New York. p. 39-57.
Shelekhan O. 2020. Swords and Daggers of the Scythian Forest-Steppe (BAR International Series 2989). Oxford: BAR Publishing.
Shramko I., Zadnikov, S. 2021. The Bilsk Fortified Settlement and the Hallstatt World. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, 63, p. 123-148. DOI:10.34616/ssa.2021.63.123.148
Smith, M. E. 2009. V. Gordon Childe and the Urban Revolution: A Historical Perspective on a Revolution in Urban Studies. The Town Planning Review, 80(1), p. 3–29.
Smith, M. L. 2008. Urban Empty Spaces: Contentious Places for Consensus-Building. Archaeological Dialogues, 15, p. 216–231.
Stanley, B. W., Stark, B. L., Johnston, K., Smith, M. E. 2012. Urban Open Spaces in Historical Perspective: A Transdisciplinary Typology and Analysis. Urban Geography, 33, p. 1089–1117.
Weber, M. 1958. The City. Translated and edited by Martindale, D., Neuwirth, G. New York: Free Press.
Wirth, L. 1938. Urbanization Is a Way of Life. American Journal of Sociology, p. 1-24.
Переглядів анотації: 929 Завантажень PDF: 619
Опубліковано
2025-06-26
Номер
Розділ
Статті
Авторське право (c) 2025 Археологія
Ця робота ліцензується відповідно до Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Це стаття відкритого доступу за ліцензією CC BY-NC-ND 4.0
