Антропологічний склад населення ямної культурної спільноти Північного Причорномор'я: внутрішньогруповий аналіз чоловічої вибірки
Анотація
Статтю присвячено систематизації та ревізії культурної належності краніологічних матеріалів чоловічої вибірки ямної культурної спільноти Північного Причорномор’я, її краніометричній характеристиці та внутрішньогруповому аналізу.
Посилання
Avilova, L. I., Orlovskaia, L. B. 2003. Radiouglerodnyi metod i problemy datirovaniia bronzovogo veka. Kratkie soobshcheniia Instituta arkheologii RAN, 214, p. 9-20.
Alekseev, V. P., Debets, G. F. 1964. Kraniometriia. Metodika antropologicheskikh issledovanii. Mosсow: Nauka.
Batyeva, E. F. 2010. Cherepa iz nizhnedonskikh mogilnikov epokhi rannei bronzy. In: Gerasimova, M. M, Malashev, V. Yu., Moshkova, M. G. (eds.). Arkheologiia i paleoantropologiia evraziiskikh stepei i sopredelnykh territorii. Materialy i issledovaniia po territorii Rossii, 13. Mosсow: Taus, p. 484-491.
Gerasimova, M. M. 2002. Kraniologicheskoe raznoobrazie naseleniia yuzhnorusskikh stepei v epokhu rannei i srednei bronzy. In: Piotrovskii, Yu. Yu. (ed.). Stepi Evrazii v drevnosti i srednevekovie. Saint-Petersburg: Izd-vo Gos. Ermitazha, p. 125-127.
Gerasimova, M. M. 2011. K voprosu o proiskhozhdenii yamnoi kultury. Vestnik antropologii, 19, p. 104-111.
Gokhman, I. I. 1966. Naselenie Ukrainy v epokhu mezolita i neolita. Mosсow: Nauka.
Debets, G. F. 1948. Paleoantropologiia SSSR. Trudy Instituta etnografii, novaia seriia, 4. Mosсow; Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR.
Deriabin, V. E. 1983. Mnogomernaia biometriia dlia antropologov. Mosсow: Iz-vo Moskovskogo universiteta.
Diachenko, V. D. Pokas, P. M. 1986. Do antropolohii naselennia Pivnichnoho Krymu v epokhu bronzy. Arheologia, 53, p. 64-68.
Zhyliaieva-Kruts, S. I. 1973. Paleoantropolohichni materialy Vilnianskoi ekspedytsii. Materialy z antropolohii Ukrainy, 7, p. 51-71.
Zalizniak, L. L. 2018. Pokhodzhennia indoievropeitsiv. In: Baran, V. D., Boiko, S. M., Hula, O. H., Zalizniak, L. L., Nalyvaiko, S. S. Ukraina i ukrainstvo v etnokulturnykh protsesakh: kontseptualni uzahalnennia, rozdil 1.2. Kyiv: NDI ukrainoznavstva MON, p. 25-58.
Zalizniak, L. L., Buniatian, K. P., Zubar, V. M., Motsia, O. P, Otroshchenko V. V., Terpylovskyi, R. V. 2005. Arkheolohiia Ukrainy. Kyiv: Lybid.
Zinevich, G. P. 1967. Ocherki paleoantropologii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka.
Zinevich, G. P. 1970. Kraniologicheskie materialy epokhi eneolita — bronzy v Severo-Zapadnom Prichernomore. Materialy po arkheologii Severnogo Prichernomoria, 6, p. 156-167.
Zinevych, H. P. 1972. Kraniolohichni materialy epokhy eneolitu — bronzy z Pivnichno-Zakhidnoho Prychornomoria. Materialy z antropolohii Ukrainy, 6, p. 3-28.
Zinevych, H. P., Kruts, S. I. 1968. Antropolohichna kharakterystyka davnoho naselennia terytorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka.
Ivanova, S. V. 2021. Istoriia naseleniia Severo-Zapadnogo Prichernomoria v kontse IV—III tys. do n. e. Zhitomir: TOV Vydavnychyi dim “Buk-Druk”.
Kazarnitskii, A. A. 2014. O kraniologicheskikh osobennostiakh nositelei yamnoi kultury arkheologicheskoi kultury Severo-Zapadnogo Prikaspiia. Arkheologiia, etnografiia i antropologiia Evrazii, 1 (57), p. 142-150.
Kozintsev, A. G. 2013. Kraniometriia naseleniia yuzhnorusskikh i ukrainskikh stepei v epokhu bronzy (v sviazi s indoevropeiskoi problemoi). In: Matishov, D. G. (ed.). Mezhdunarodnaia nauchnaia konferentsiia “Naselenie yuga Rossii s drevneishikh vremen do nashikh dnei” (Donskie antropologicheskie chteniia). Sbornik statei. Rostov-on-Don, Russia, August 26-30, 2013. Rostov-on-Don: Izdatelstvo YuNTs RAN, p. 34-36.
Kozintsev, A. G. 2016. Nachalnyi etap indoevropeiskoi istorii: svidetelstva lingvistiki, paleogenetiki i arkheologii. Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. Istoriia, 5 (43), p. 152-157.
Konduktorova, T. S. 1956. Materialy po paleoantropologii Ukrainy. Antropologicheskii sbornik, 1, p. 166-203.
Konduktorova, T. S. 1969. Antropolohichnyi sklad plemen terytorii Ukrainy v epokhu bronzy. Materialy z antropolohii Ukrainy, 4, p. 33-56.
Konduktorova, T. S. 1973. Antropologiia naseleniia Ukrainy mezolita, neolita i epokhi bronzy. Mosсow: Nauka.
Kotova, N. S. 2013 Dereivskaia kultura i pamiatniki nizhnemikhailovskogo tipa. Kyiv; Kharkiv: Maidan.
Kruts, S. I. 1969. Cherepy epokhy bronzy z kurhaniv Kryvorizhzhia. Materialy z antropolohii Ukrainy, 4, p. 23-32
Kruts, S. I. 1972. Naselenie territorii Ukrainy epokhi medi-bronzy (po antropologicheskim dannym). Kyiv: Naukova dumka.
Kruts S. I. 1978 Paleoantropologicheskie materialy Yuzhnobugskoi ekspeditsii (1969—1976 gg.). In: Gening, V. F. (ed.). Kurgany na Yuzhnom Buge. Kyiv: Naukova dumka, p. 151-169.
Kruts, S. I. 1979. K antropologii drevnego naseleniia Zaporozhskoi oblasti. In: Danilova, E. I. (ed.). Paleoantropologicheskie materialy iz mogilnikov Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 3-49.
Kruts, S. I. 1984. Paleoantropologicheskie issledovaniia Stepnogo Podneprovia (epokha bronzy). Kyiv: Naukova dumka.
Kruts, S. I. 1985. Antropologicheskii sostav naseleniia territorii Ukrainy v epokhu kamnia, medi i bronzy. In: Artemenko, I. I. (ed.). Arkheologiia Ukrainskoi SSR. Vol. 1. Pervobytnaia arkheologiia. Kyiv: Naukova dumka, p. 527-535.
Kruts, S. I. 1997. Antropolohichnyi sklad naselennia. In: Tolochko, P. P. (ed.). Davnia istoriia Ukrainy. Vol. 1. Pervisne suspilstvo, pt. 2, par. I, ch. 5. Kyiv: Naukova dumka, p. 374-383.
Kruts, S. І. 2017. Skify stepei Ukrainy po antropologicheskim dannym. Kurgany Ukrainy, 5. Kyiv; Berlin: Vydavets Oleh Filiuk.
Kruts, S. I., Starovoitova, R. A. 1976. Paleoantropologicheskie materialy iz raskopok V-Tarasovskoi ekspeditsii 1975 goda. In: Kruts, S. I., Kukhtenko, I. N., Segeda, S. P., Starovoitova, R. A., Telegina, I. D., Chernikova, I. N., Shepel, E. A., Danilova, E. I. Otchet o rabote paleoantropologicheskoi ekspeditsii 1975 g. NA IA NANU, no. 1975/142, f. e. 8415, p. 54-137.
Kruts, S. I., Starovoitova, R. A. 1979. Skelety iz kurganov yuga Dnepropetrovshchiny. In: Danilova, E. I. (ed.). Paleoantropologicheskie materialy iz mogilnikov Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 49-76.
Kruts, S. I., Shepel, E. A., Segeda, S. P., Potekhina, I. D., Pokas, P. M., Nazarova, T. A., Litvinova, L. V., Rudich, T. A. 1986. Paleoantropologicheskii katalog kollektsii Instituta arkheologii AN USSR. NA IA NANU, p. t. 118, part. I.
Melnik, L. A. 1982. Antropologicheskaia kharakteristika naseleniia Orelsko-Samarskogo mezhdurechia v epokhu bronzy. In: Kovaleva, I. F. (ed.). Drevnosti Stepnogo Podneprovia (III—I tys. do n. e.), p. 76-88.
Melnyk, O. O., Steblina, I. O. 2012. Kurhany Kryvorizhzhia. Kryvyi Rih: Vydavnychyi dim.
Nikolova, A. V. 1992. Khronologicheskaia klassifikatsiia pamiatnikov yamnoi kultury stepnoi zony Ukrainy. Avtoreferat disertatsii k. i. n. Institut arkheologii, Akademiia nauk Ukrainy.
Otroshchenko, V. V. 2014. U poshukakh prabatkivshchyny indo-iranskykh plemen. Interdisciplinary Studies of Complex Systems, 5 p. 51-61.
Pleshyvenko, A. H., Rassamakin, Yu. Ya. 1994. Pro odnu z hrup eneolitychnykh pokhovan Dniprovskoho Livoberezhzhia. Arheologia, 4, p. 98-107.
Potekhina, I. D. 1984. Antropologicheskie materialy iz raskopok 1974—1978 gg. v Podneprovie i na Oreli. In: Kruts, S. I. (ed.). Antropologicheskie dannye o sostave drevnego naseleniia na territorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 97-121.
Potekhina, I. D. 1999. Naselenie Ukrainy v epokhi neolita i rannego eneolita po antropologicheskim dannym. Kyiv: IA NANU.
Potekhina, I. D. 2018. Zvidky pryishly liudy z vizkamy: antropolohiia i arkheohenetyka yamnykh pokhovan Suhokleiskoho kurhanu. In: Smyrnov, O. I. (ed.). Forum Olbicum II: Pamiati V. V. Krapivinoi (do 150-richchia doslidzhennia Olvii). Materialy mizhnarodnoi arkheolohichnoi konferentsii. Mykolaiv, May 4-6, 2018. Mykolaiv: NDTs Lukomorie, p. 32-34.
Segeda, S. P. 1981. Otchet o paleoantropologicheskom materiale iz raskopok Izmailskoi novostroechnoi ekspeditsii IA AN USSR v 1981 g. NA IA NANU, no. 1981/1a, f. e. 22215.
Segeda, S. P. 1991. Pozdneiamnoe naselenie Severo-Zapadnogo Prichernomoria po antropologicheskim dannym. In: Yarovoi, E. V. (ed.). Drevneishie obshchnosti zemledeltsev i skotovodov Severnogo Prichernomoria (V tys. do n. e. — V v. n. e.). Materialy mezhdunarodnoi naukovoi konferentsii. Kishinev, December 10-14, 1990. Kyiv, p. 97-99.
Segeda C. P., Shepel, E. A. 1984. Novye dannye k antropologicheskoi kharakteristike drevnego naseleniia Severskogo Dontsa. In: Kruts, S. I. (ed.). Antropologicheskie dannye o sostave drevnego naseleniia na territorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 26-31.
Starovoitova, R. A. 1984. Kostnye ostatki liudei iz raskopok kurgannykh mogilnikov Verkhnetarasovskoi ekspeditsii 1976 g. In: Kruts, S. I. (ed.). Antropologicheskie dannye o sostave drevnego naseleniia na territorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 31-65.
Tretiakov, D. K. 1915. Ostatki chelovecheskikh skeletov iz kurgana na Slobodke-Romanovke. Zapiski Imperatorskago Odesskago obshchestva istorіi i drevnostei, XXXII, p. 25-40.
Firshtein, B. V. 1967. Antropologicheskaia kharakteristika naseleniia Nizhnego Povolzhia v epokhu bronzy. (Po materialam raskopok v Volgogradskoi i Saratovskoi oblastiakh i v Kalmytskoi ASSR). In: Leskov, A. M., Merpert, N. Ya. (eds.). Pamiatniki epokhi bronzy yuga evropeiskoi chasti SSSR. Kyiv: Naukova dumka, p. 100-140.
Khokhlov, A. A. 2017. Morfogeneticheskie protsessy v Volgo-Urale v epokhu rannego golotsena (po kraniologicheskim materialam mezolita-bronzovogo veka). Samara: SGSPU.
Chesnis, G. A. 1990. Mnogomernyi analiz antropologicheskikh dannykh kak sredstvo resheniia problemy vydeleniia baltskikh plemennykh soiuzov v epokhu zheleza (preimushchestvenno na territorii Litvy). In: Denisova, R. Ya. (ed.). Balty, slaviane, pribaltiiskie finny. Etnogeneticheskie protsessy. Riga: Zinatne, p. 9-28.
Shevchenko, A. V. 1986. Antropologiia naseleniia yuzhnorusskikh stepei v epokhu bronzy. In: Gokhman, I. I., Kozintsev, A. G. (eds.). Antropologiia sovremennogo i drevnego naseleniia Evropeiskoi chasti SSSR, Leningrad: Nauka, p. 121-216.
Shepel, E. A. 1979. Paleoantropologicheskie materialy iz g. Donetska. In: Danilova, E. I. (ed.). Paleoantropologicheskie materialy iz mogilnikov Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 76-86.
Shepel, E. A. 1984. Drevnee naselenie Severo-Vostochnogo Priazovia. In: Kruts, S. I. (ed.). Antropologicheskie dannye o sostave drevnego naseleniia na territorii Ukrainy. Kyiv: Naukova dumka, p. 81-96.
Shepel, K. O. 1985a. Antropolohichnyi typ naselennia baseiniv Siverskoho Dintsia ta Kalmiusu v epokhu eneolitu-bronzy. Arheologia, 49, p. 13-24.
Shepel, E. A. 1985b. Naselenie basseina Severskogo Dontsa v epokhu eneolita-bronzy po antropologicheskim dannym. Dissertatsiia k. i. n. NA IA NANU, f. 12, no. 641.
Shylov, Yu. O. 1975. Zalyshky voziv u kurhanakh yamnoi kultury Nyzhnoho Podniprovia. Arheologia, 17, p. 53-71.
Shilov, Yu. A. 1981. Nizhnee Podneprovie v seredine III — seredine II tys. do n. e. (issledovanie kulturno-istoricheskogo protsessa). Dissertatsiia k. i. n. NA IA NANU, f. 12, no. 608.
Shmaglii, N. M., Cherniakov, I. T. 1970. Kurgany stepnoi chasti mezhdurechia Dunaia i Dnestra (1964-1966 gg.). Materialy po arkheologii Severnogo Prichernomoria, 6, p. 5-115.
Anthony, D. W. 1986. The “Kurgan Culture”, Indo-European Origins, and the Domestication of the Horse: a Reconsideration. Current Anthropology, 27, 4, p. 291-313.
Anthony, D. W. 2010. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton; Oxford: Princeton University Press.
Gimbutas, M. 1979. The Three Waves of Kurgan People into Old Europe, 4500—2500 B.C. Archives suisses d’anthropologie generale, 43, 2, p. 113-137.
Mallory, J. P. 1989. In the Search of the Indo-Europeans. London: Thames and Hudson.
Mathieson, I., Alpaslan-Roodenberg, S., Posth, C. Szécsényi-Nagy, A., Rohland, N., Mallick, S., Olalde, I., Broomandkhoshbacht, N., Candilio, F., Cheronet, O., Fernandes, D., Ferry, M., Gamarra, B., González Fortes, G., Haak, W., Harney, E., Jones, E., Keating, D., Krause-Kyora, B., Kucukkalipci, I., Michel, M., Mittnik, A., Nägele, K., Novak, M., Oppenheimer, J., Patterson, N., Pfrengle, S., Sirak, K., Stewardson, K., Vai, S., Alexandrov, S., Alt, K. W., Andreescu, R., Antonović, D., Ash, A., Atanassova, N., Bacvarov, K., Balázs Gusztáv, M., Bocherens, H., Bolus, M., Boroneanţ, A., Boyadzhiev, Ya., Budnik, A., Burmaz, J., Chohadzhiev, S., Conard, N. J., Cottiaux, R., Čuka, M., Cupillard, Ch, Drucker, D. G., Elenski, N., Francken, M., Galabova, B., Ganetsovski, G., Gély, B., Hajdu, T., Handzhyiska, V., Harvati, K., Higham, T., Iliev, S., Janković, I., Karavanić, I., Kennett, D. J., Komšo, D., Kozak, A., Labuda, D., Lari, M., Lazar, C., Leppek, M., Leshtakov, K., Vetro, D. L., Los, D., Lozanov, I., Malina, M., Martini, F., McSweeney, K., Meller, H., Menđušić, M., Mirea, P., Moiseyev, V., Petrova, V., Price, T. D., Simalcsik, A., Sineo, L., Šlaus, M., Slavchev, V., Stanev, P., Starović, A., Szeniczey, T., Talamo, S., Teschler-Nicola, M., Thevenet, C., Valchev, I., Valentin, F., Vasilyev, S., Veljanovska, F., Venelinova, S., Veselovskaya, E., Viola, B., Virag, C., Zaninović, J., Zäuner, S., Stockhammer, Ph. W., Catalano, G., Krauß, R., Caramelli, D., Zariņa, G., Gaydarska, B., Lillie, M., Nikitin, A. G., Potekhina, I., Papathanasiou, A., Borić, D., Bonsall, C., Krause, J., Pinhasi, R., Reich, D. 2018. The Genomic History of Southeastern Europe. Nature, 555, p. 197-203. https://doi.org/10.1038/nature25778.
Wilde, S., Timpson, A., Kirsanow, K., Kaiser, E., Kayser, M., Unterländer, M., Hollfelder, N., Potekhina, I. D., Schier, W., Thomas, M. G., Burger, J. 2014. Direct Evidence for Positive Selection of Skin, Hair, and Eye Pigmentation in Europeans during the Last 5,000 y. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 111 (13), p. 4832-4837. https://doi.org/10.1073/pnas.131651311.
Переглядів анотації: 594 Завантажень PDF: 116
